Hiện tượng nông dân tự ý lấy đất lúa làm vườn cây ăn trái (như sầu riêng, mít) đang trở nên ngày càng phổ biến, đặc biệt là tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) – “vựa lúa” của cả nước. Một bên là nhu cầu cải thiện sinh kế, thích ứng với thị trường của người dân; một bên là các quy định nghiêm ngặt của pháp luật về bảo vệ đất lúa.
Bài toán này đặt ra một câu hỏi lớn: Đâu là giải pháp hài hòa giữa kỷ cương pháp luật và sinh kế thực tế của người dân?
“Lấy đất lúa làm vườn cây” – Thực trạng và quy định pháp luật
Thực trạng phổ biến tại “vựa lúa” miền Tây
Không khó để nhận thấy sự thay đổi trên nhiều cánh đồng tại ĐBSCL. Thay vì cây lúa truyền thống, nhiều diện tích đã được lên luống để trồng các loại cây ăn trái có giá trị kinh tế cao hơn hẳn.
- Nguyên nhân kinh tế: Lợi nhuận từ sầu riêng, mít… hấp dẫn hơn nhiều so với trồng lúa.
- Nguyên nhân tự nhiên: Biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn cũng khiến việc canh tác lúa gặp nhiều khó khăn.
Việc nông dân tự phát lấy đất lúa làm vườn cây là hệ quả tất yếu của những biến động về kinh tế – xã hội và cả điều kiện tự nhiên. Tuy nhiên, hành động này đang vấp phải rào cản pháp lý lớn.
Quy định pháp luật nói gì?
Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật Đất đai (cả phiên bản 2013 và 2024 mới nhất), đều nhấn mạnh việc bảo vệ nghiêm ngặt quỹ đất trồng lúa. Mục tiêu là để đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường.
- Phải xin phép khi chuyển mục đích: Khoản 1, Điều 121 Luật Đất đai 2024 quy định rõ, việc chuyển từ đất trồng lúa sang loại đất khác trong nhóm đất nông nghiệp (như đất trồng cây lâu năm – tức “làm vườn cây”) phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.
- “Điểm mở” về chuyển đổi cơ cấu: Tuy nhiên, luật cũng có một “điểm mở”. Khoản 5, Điều 182 Luật Đất đai 2024 cho phép người trồng lúa được chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất lúa (bao gồm cả việc trồng cây lâu năm) mà không cần xin phép chuyển mục đích sử dụng đất.
- Điều kiện để được “không cần xin phép”: Việc chuyển đổi này phải tuân thủ các điều kiện nghiêm ngặt theo Nghị định 112/2024:
- Không làm thay đổi điều kiện cần thiết để trồng lúa trở lại.
- Phải phù hợp với kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng của địa phương.
- Chỉ được thực hiện trên phần đất không thuộc vùng quy hoạch trồng lúa năng suất, chất lượng cao.
Như vậy, việc nông dân tự ý đào ao, lên liếp, làm thay đổi hiện trạng đất mà không tuân thủ các điều kiện trên là vi phạm pháp luật.
Bài toán khó: Cân bằng giữa Pháp luật và Sinh kế
Thực trạng lấy đất lúa làm vườn cây tạo ra một sự xung đột rõ rệt:
- Về pháp lý: Tự ý chuyển đổi là vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính, buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu, gây thiệt hại lớn cho nông dân.
- Về kinh tế – xã hội: Đây là nhu cầu có thật, là con đường mưu sinh, cải thiện thu nhập chính đáng của người dân khi việc trồng lúa kém hiệu quả.
Nếu nhà nước chỉ áp dụng biện pháp “cấm và phạt” một cách cứng nhắc, sẽ rất khó kiểm soát trên thực tế và gây khó khăn cho sinh kế người dân. Ngược lại, nếu “thả nổi” sẽ dẫn đến nguy cơ phá vỡ quy hoạch sử dụng đất, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực quốc gia.
Giải pháp nào cho việc “Lấy đất lúa làm vườn cây”?
Để giải quyết hài hòa tình trạng này, cần một cách tiếp cận linh hoạt, chuyển từ “ngăn cấm và xử phạt” sang “quản lý và định hướng chuyển đổi bền vững”.
1. Rà soát và phân loại cụ thể
Chính quyền địa phương cần đi đầu trong việc rà soát, phân loại từng trường hợp cụ thể:
- Đánh giá mức độ vi phạm.
- Xem xét loại cây trồng, hoàn cảnh của từng hộ dân.
- Đối chiếu với quy hoạch sử dụng đất của địa phương để xác định khả năng chuyển đổi hợp pháp hoặc bắt buộc khôi phục.
2. Hướng dẫn và hỗ trợ người dân
Với những trường hợp lấy đất lúa làm vườn cây nhưng phù hợp với quy hoạch chung của địa phương:
- Nhà nước cần chủ động hướng dẫn người dân thực hiện đúng các thủ tục pháp lý để hợp thức hóa.
- Hỗ trợ về kỹ thuật canh tác, vốn, giống để phát triển vườn cây một cách bền vững, tuân thủ các chính sách bảo vệ đất lúa (theo Nghị định 112/2024).
3. Xử lý vi phạm có lộ trình và hỗ trợ sinh kế
Với các trường hợp vi phạm nghiêm trọng, không phù hợp quy hoạch, buộc phải khôi phục:
- Cần áp dụng xử lý theo quy định (Nghị định 123/2024) nhưng phải có lộ trình phù hợp.
- Quan trọng nhất là phải đi kèm các chính sách hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, hoặc chuyển đổi ngành nghề khác cho người dân để tránh đẩy họ vào tình thế khó khăn.
4. Nâng cao năng lực quản lý nhà nước
- Cập nhật, điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất sao cho sát với thực tế phát triển kinh tế – xã hội và nhu cầu thị trường.
- Nâng cao năng lực và trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong việc quản lý, giám sát.
- Tăng cường tuyên truyền pháp luật để người dân hiểu rõ ý nghĩa của việc bảo vệ đất lúa và các quy định khi muốn chuyển đổi.
Vấn đề lấy đất lúa làm vườn cây không thể giải quyết bằng một mệnh lệnh hành chính cứng nhắc. Nó đòi hỏi một giải pháp tổng hòa, linh hoạt, đặt trọng tâm vào việc “quản lý và định hướng”. Chỉ khi cân bằng được lợi ích quốc gia (an ninh lương thực) với sinh kế của người dân, chúng ta mới có thể hướng tới một nền nông nghiệp phát triển bền vững và hài hòa.
CÔNG TY CỔ PHẦN GENTA – THỤY SĨ
Đồng hành cùng nhà phân phối – Nâng tầm thương hiệu Việt
Chúng tôi là đơn vị chuyên gia công – đóng lô – thiết kế nhãn riêng cho các dòng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trên toàn quốc. Với hệ thống sản xuất hiện đại, quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và đội ngũ kỹ thuật chuyên môn cao, GENTA – THỤY SĨ tự hào mang đến giải pháp sản xuất theo yêu cầu, phù hợp cho đại lý, nhà phân phối, công ty phát triển thương hiệu riêng.
🔹 Thiết kế bao bì, nhãn mác độc quyền – Gia tăng độ nhận diện thương hiệu
🔹 Gia công đa dạng quy cách – Từ chai lọ, bao gói đến thùng lớn theo yêu cầu
🔹 Đáp ứng nhanh – Giao hàng đúng tiến độ – Linh hoạt theo mùa vụ
🔹 Cam kết chất lượng – Giá thành cạnh tranh – Tối ưu cho từng phân khúc thị trường
🔹 Tư vấn chuyên sâu về công thức, bao bì, pháp lý – Hỗ trợ từ A đến Z
Hơn cả một đơn vị gia công, GENTA – THỤY SĨ là đối tác phát triển thương hiệu đáng tin cậy trong lĩnh vực nông nghiệp hiện đại.
📞 Hotline tư vấn: 0919 286 997
🌐 Website: https://gentajsc.com
📍 Địa chỉ nhà máy: Lô D04, Đường số 1, CCN Đức Thuận, KCN Đức Hòa 3, xã Đức Lập, tỉnh Tây Ninh.
